Lễ hội Phết Hiền Quan (hay còn gọi là hội chọi Phết) là một trong những ngày hội dân gian lâu đời, mang tính chất truyền thống sâu sắc được tổ chức tại xã Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ. Diễn ra định kỳ vào ngày rằm và mùng 16 tháng Giêng âm lịch hằng năm, sự kiện này thu hút đông đảo du khách thập phương tham gia hành hương và chiêm ngưỡng. Mục đích cốt lõi của ngày hội là tưởng nhớ, tri ân công đức của Nữ tướng Thiều Hoa – người có công giúp Hai Bà Trưng đánh đuổi giặc ngoại xâm phương Bắc. Đối với khách du lịch, đây là điểm đến văn hóa lý tưởng để tìm hiểu về lịch sử chống giặc ngoại xâm kết hợp cùng các tập tục rèn luyện thể chất độc đáo của cư dân vùng trung du Bắc Bộ.
Nguồn gốc lịch sử và ý nghĩa nhân văn của hội Phết Hiền Quan
Huyền thoại về Nữ tướng Thiều Hoa công chúa
Theo các nguồn sử liệu địa phương và ngọc phả lưu giữ tại đền, lễ hội gắn liền với cuộc đời của bà Thiều Hoa, một người con gái tài sắc, mưu trí quê ở đất Hiền Quan. Khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa, bà đã chiêu mộ hàng ngàn binh sĩ tại địa phương để đầu quân, được phong làm Tiên phong nữ tướng quân. Bà có công lớn trong việc đánh bại tướng giặc Tô Định, mang lại độc lập tự thời kỳ đầu cho đất nước. Sau khi đất nước thanh bình, bà lui về quê nhà Hiền Quan, tiếp tục giúp đỡ người dân tăng gia sản xuất và giữ gìn bờ cõi cho đến khi tạ thế.
Nguồn gốc của trò chơi chọi Phết rèn luyện binh sĩ
Để rèn luyện sức khỏe, ý chí chiến đấu chí kiên cường và tinh thần đoàn kết cho các binh sĩ, Nữ tướng Thiều Hoa đã sáng tạo ra một trò chơi dân gian mang tính đối kháng cao mang tên chọi Phết. Trò chơi này mô phỏng lại các trận chiến thực tế, đòi hỏi người tham gia phải có sự dẻo dai, nhanh nhẹn và chiến thuật phối hợp đồng đội nhịp nhàng. Sau khi bà mất, người dân địa phương đã nâng tầm trò chơi này thành một phần nghi lễ không thể thiếu trong lễ hội tế xuân hằng năm nhằm duy trì ngọn lửa thượng võ của cha ông.
Thời gian tổ chức và không gian địa lý của ngày hội
Khu di tích lịch sử đền thờ Nữ tướng Thiều Hoa
Không gian cốt lõi của ngày hội diễn ra tại đền thờ Nữ tướng Thiều Hoa, tọa lạc trên một khu đất cao, rợp bóng cây cổ thụ thuộc xã Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ. Phần lễ trang nghiêm được thực hiện bên trong nội điện của đền, nơi đặt ban thờ và các sắc phong của vị nữ tướng. Khách du lịch đến đây có thể cảm nhận rõ rệt không khí cổ kính, linh thiêng hòa quyện cùng cảnh quan làng quê trung du mộc mạc đặc trưng.
Bãi phết – Không gian diễn ra phần hội đối kháng
Trái ngược với sự tĩnh lặng của khu vực đền, phần hội chọi Phết được tổ chức tại một bãi đất trống rộng lớn gần bờ sông Hồng, thường được dân gian gọi là bãi phết. Đây là không gian mở, có sức chứa hàng ngàn người, giúp bảo đảm an toàn cho các hoạt động di chuyển và tranh chấp quân bài phết của những người tham gia. Sự phân chia không gian rõ rệt này giúp cho tiến trình ngày hội diễn ra khoa học, đáp ứng đầy đủ cả phần nhu cầu tâm linh lẫn phần giải trí cộng đồng.
Tiến trình nghi lễ truyền thống trong hội Phết Hiền Quan
Nghi thức tế lễ và rước kiệu trang nghiêm
Phần lễ được mở đầu từ sáng ngày rằm tháng Giêng bằng nghi thức tế bản tỉnh tại đền thờ Nữ tướng Thiều Hoa. Các bậc cao niên, chức sắc trong làng mặc trang phục tế lễ cổ truyền, tiến hành dâng hương, dâng rượu và đọc văn tế ca ngợi công lao vĩ đại của bà. Tiếp sau đó là nghi thức rước kiệu sắc phong đi vòng quanh làng trước khi di chuyển ra khu vực bãi phết nhằm cầu chúc cho toàn thể nhân dân một năm mới bình an, khỏe mạnh.
Nghi thức kéo quân và mở hội chọi Phết cổ truyền
Nghi thức truyền thống kéo quân tái hiện lại quang cảnh tuyển chọn và duyệt binh của Nữ tướng Thiều Hoa ngày xưa. Toàn bộ thanh niên trong làng được chia làm hai giáp (giáp Thượng và giáp Hạ) cùng tham gia diễu hành dưới sự chỉ huy của các bô lão. Sau khi các thủ tục cúng bái ngoài trời hoàn tất, cụ thủ từ sẽ tiến hành mở hộp đựng quả phết và quả chúc, chính thức phát lệnh bắt đầu cuộc chơi đối kháng đầy kịch tính cho hai bên.
Luật chơi và ý nghĩa tâm linh của quả Phết, quả Chúc
Cấu tạo và tính chất linh thiêng của quả Phết
Quả Phết (gồm 3 quả) và quả Chúc (gồm 1 quả) được làm từ gốc cây tre già, được đẽo gọt cẩn thận thành hình cầu, sau đó sơn son thiếp vàng rực rỡ. Đường kính của quả phết lớn hơn quả chúc, đòi hỏi người chơi phải có lực tay tốt để đánh hoặc tranh giành. Các quả phết này sau khi được làm xong sẽ mang đặt trang trọng trên ban thờ đền để hấp thụ linh khí của trời đất và của Nữ tướng trước khi mang ra bãi đấu.
Quy định nghiêm ngặt về cách thức chọi Phết
Theo luật chơi cổ truyền, mỗi đội tham gia sẽ dùng những chiếc gậy tre được uốn cong một đầu (gọi là gậy phết) để tìm cách lùa quả phết từ giữa sân về phía hố của đội mình. Đội nào đưa được quả phết vào hố trước sẽ giành chiến thắng chung cuộc. Trò chơi đòi hỏi sự phối hợp khéo léo giữa các thành viên, thể hiện sự mưu trí trong việc cản phá đối phương và tận dụng thời cơ ghi điểm quyết định.
Niềm tin dân gian về sự may mắn của người thắng cuộc
Trong tâm thức của người dân địa phương, quả phết và quả chúc là những vật mang lại sự may mắn lớn về tài lộc và sức khỏe. Người dân tin rằng ai chạm tay vào quả phết hoặc đội nào giành được chiến thắng thì bản làng của đội đó sẽ gặp nhiều thuận lợi, mùa màng bội thu, con người không bị ốm đau bệnh tật trong suốt cả năm. Niềm tin dân gian này chính là động lực thôi thúc tinh thần thi đấu hết mình của các thanh niên trai tráng.
Những thay đổi và công tác bảo tồn lễ hội trong giai đoạn mới
Nỗ lực gìn giữ nét đẹp văn hóa dân tộc bền vững
Do tính chất đối kháng mạnh mẽ, trong một số năm trước đây, phần hội chọi Phết đôi khi xảy ra hiện tượng lộn xộn, chen lấn quá mức làm giảm tính thẩm mỹ của ngày hội. Đứng trước thách thức đó, chính quyền địa phương và ban tổ chức đã có những điều chỉnh lớn nhằm gìn giữ nét đẹp văn hóa dân tộc một cách văn minh nhất. Sân chơi được thu hẹp phạm vi người tham gia trực tiếp thông qua việc lập hàng rào bảo vệ, quy định rõ số lượng thành viên chính thức của mỗi đội tham gia đấu phết để tránh tình trạng hỗn loạn.
Đảm bảo an ninh trật tự cho khách du lịch thập phương
Công tác thắt chặt an ninh trật tự, bố trí lực lượng y tế và phân luồng giao thông tại xã Hiền Quan luôn được chú trọng nâng cao hằng năm. Việc loại bỏ các hành vi bạo lực biến tướng giúp cho ngày hội giữ vững được giá trị cốt lõi là tôn vinh tinh thần thượng võ lành mạnh. Khách du lịch giờ đây có thể an tâm đến thưởng thức trận đấu phết kịch tính từ khu vực khán đài an toàn mà không phải lo ngại các sự cố đáng tiếc.
Hướng dẫn cẩm nang thực tế dành cho du khách hành hương
Phương thức di chuyển đến xã Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ
Xã Hiền Quan nằm cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 85 km và cách thành phố Việt Trì khoảng 25 km, giao thông kết nối tương đối đồng bộ. Khách du lịch có thể di chuyển bằng phương tiện ô tô hoặc xe máy theo đường Quốc lộ 32, qua cầu Trung Hà rồi rẽ vào địa phận xã Hiền Quan. Tuyến đường được thảm nhựa phẳng, lòng đường rộng rãi thích hợp cho nhiều loại phương tiện lưu thông.
Những lưu ý quan trọng và kinh nghiệm đi du lịch đầu xuân
Để có một chuyến hành trình trẩy hội đầu năm an toàn, thuận lợi, du khách nên bỏ túi một số kinh nghiệm đi du lịch thực tế dưới đây:
- Lựa chọn vị trí đứng xem: Khi diễn ra trận chọi Phết, du khách nên đứng ở những khu vực đồi cao hoặc phía sau rào chắn an ninh của ban tổ chức để có góc nhìn bao quát, tránh đứng quá sát bãi cát đấu phết.
- Trang phục cá nhân: Nên sử dụng trang phục năng động, gọn gàng và đi giày thể thao có độ bám tốt vì không gian bãi phết chủ yếu là đất cát, dễ trơn trượt khi di chuyển đông người.
- Bảo quản tài sản: Do lượng người tập trung về khu vực đền thờ và bãi sông rất lớn, du khách cần chủ động bảo quản cẩn thận điện thoại, ví tiền và các vật dụng cá nhân có giá trị để phòng ngừa thất lạc.
Lời kết
Lễ hội Phết Hiền Quan là một minh chứng hùng hồn cho sức sống bền bỉ của tinh thần thượng võ và truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam từ ngàn đời nay. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, ngày hội vẫn giữ vẹn nguyên những giá trị cốt lõi, thể hiện sự biết ơn sâu sắc đối với những bậc tiền nhân có công với đất nước. Đối với khách du lịch yêu thích khám phá, việc tham gia vào không gian ngày hội náo nhiệt tại Hiền Quan hằng năm không chỉ đem lại những trải nghiệm thị giác kịch tính mà còn là dịp để hun đúc thêm lòng tự hào về dòng máu anh hùng của thế hệ cha ông vùng Đất Tổ.
Fanpage: Phú Thọ Có Gì
Website: Phú Thọ Có Gì
Hotline: 0941234116
Địa chỉ: 1770 Hùng Vương, P, Nông Trang, Phú Thọ
