Lễ hội Khai hạ Mường Bi (hay còn gọi là lễ xuống đồng, lễ mở cửa rừng) là một trong những lễ hội dân gian lớn nhất và có lịch sử lâu đời nhất của đồng bào dân tộc Mường tại Hòa Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Thường được tổ chức vào ngày mồng 7 và mồng 8 tháng Giêng âm lịch (tức ngày mồng 6 và mồng 7 tháng Tư theo lịch Mường cổ), lễ hội này nhằm mục đích tôn kính các vị thần linh, Thành hoàng làng, và cầu cho một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, người dân khỏe mạnh. Đối với khách du lịch yêu thích khám phá văn hóa bản địa, đây là sự kiện quan trọng bậc nhất để tìm hiểu sâu sắc về đời sống tâm linh, phong tục tập quán và các loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của người Mường.
Nguồn gốc và ý nghĩa lịch sử của lễ hội Khai hạ Mường Bi
Truyền thuyết về các vị thần được thờ phụng
Theo các nghiên cứu về văn hóa dân gian Mường, lễ hội này gắn liền với tín ngưỡng thờ Quốc mẫu Hoàng Bà (bà chúa xứ Mường) và ba người con trai của bà là Tản Viên Sơn Thánh (Thánh Tản Viên), Cao Sơn và Quý Minh. Trong tâm thức của người dân Mường Bi, các vị thần này không chỉ có công trị thủy, dạy dân trồng lúa nước mà còn bảo vệ bản mường khỏi thú dữ và thiên tai. Lễ hội được tổ chức ngay tại miếu thờ xóm Lũy (xã Phong Phú, huyện Tân Lạc) để tưởng nhớ công lao to lớn đó. Đây là sợi dây kết nối tâm linh bền chặt giữa quá khứ và hiện tại của cộng đồng.
Ý nghĩa đối với chu kỳ canh tác nông nghiệp
Xét về khía cạnh phương thức sản xuất, vùng Mường Bi xưa vốn phụ thuộc hoàn toàn vào nông nghiệp lúa nước và kinh tế rừng. Khai hạ có nghĩa là bắt đầu một mùa vụ mới, mở cửa rừng để săn bắt, hái lượm và xuống đồng cày cấy. Việc tổ chức lễ hội vào đầu năm chính là cột mốc đánh dấu sự kết thúc của những ngày nghỉ Tết, bước vào vụ sản xuất chính thức với niềm tin vào sự che chở của các lực lượng siêu nhiên.
Không gian và thời gian tổ chức lễ hội Khai hạ Mường Bi
Địa điểm diễn ra lễ hội
Không gian trung tâm của lễ hội là miếu thờ thuộc xóm Lũy, xã Phong Phú, huyện Tân Lạc, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Tuy nhiên, tầm ảnh hưởng và quy mô của lễ hội lan tỏa ra toàn bộ thung lũng Mường Bi – một trong bốn vùng mường lớn và cổ xưa nhất của tỉnh (gồm Bi, Vang, Thàng, Động). Khách du lịch đến đây sẽ được hòa mình vào không gian văn hóa đặc trưng với những nếp nhà sàn truyền thống, cánh đồng mường trải dài và núi non bao bọc xung quanh.
Thời gian tổ chức theo lịch pháp người Mường
Thời gian diễn ra lễ hội dựa trên cách tính lịch riêng của người Mường (lịch Đoi/lịch Tre). Theo đó, lễ hội chính thức bắt đầu vào ngày mồng 8 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Đây là thời điểm tiết trời giao mùa, vạn vật đâm chồi nảy lộc, rất thích hợp cho việc thực hiện các nghi thức cầu an và bắt đầu công việc đồng áng.
Tiến trình nghi lễ truyền thống trong lễ hội Khai hạ Mường Bi
Nghi thức rước kiệu và rước sắc phong
Phần lễ mở đầu bằng nghi thức rước kiệu Quốc mẫu Hoàng Bà và các vị thần từ miếu thờ xóm Lũy ra sân vận động trung tâm, nơi diễn ra các hoạt động chính. Đoàn rước bao gồm các bậc cao niên, thầy mo, các cô gái Mường trong trang phục truyền thống và đội chiêng. Sắc phong được lưu giữ cẩn thận qua nhiều thế hệ cũng được rước ra một cách trang trọng dưới sự chứng kiến của toàn thể cộng đồng.
Nghi lễ mo cúng của các thầy mo
Nghi lễ cốt lõi của phần lễ là bài mo cầu an do các thầy mo uy tín thực hiện. Nội dung bài mo là lời báo cáo với các vị thần linh về thành quả của năm cũ, đồng thời khẩn cầu các vị che chở cho dân bản trong năm mới. Thầy mo sẽ khấn nguyện cho mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, dịch bệnh tiêu tan và gia đình êm ấm.
Nghi thức xuống đồng và cày đường cày đầu tiên
Sau khi kết thúc các bài mo cúng, một vị lão nông đức độ, sản xuất giỏi trong vùng sẽ được chọn để thực hiện nghi thức xuống đồng. Người này sẽ dắt trâu vạch những đường cày đầu tiên trên thửa ruộng màu mỡ trước sự cổ vũ của dân làng. Đường cày thẳng, sâu biểu thị cho một năm sản xuất thuận lợi, mùa màng năng suất cao.
Các hoạt động hội và trò chơi dân gian đặc sắc
Nghệ thuật diễn xướng chiêng Mường
Âm thanh của chiêng Mường là linh hồn của toàn bộ lễ hội. Hàng trăm nghệ nhân chiêng từ các làng bản sẽ tụ hội, tạo thành những dàn đại hòa tấu chiêng vang vọng khắp thung lũng. Khách du lịch có cơ hội thưởng thức các giai điệu chiêng cổ truyền như “Đi đường”, “Bông trắng bông vàng”, thể hiện sự hào hùng và nhịp sống thanh bình của con người xứ Mường.
Hệ thống các trò chơi dân gian truyền thống
Phần hội thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia thông qua các trò chơi dân gian mang tính gắn kết cộng đồng cao. Các hoạt động nổi bật bao gồm:
- Bắn nỏ: Thể hiện tài năng, sự khéo léo và truyền thống săn bắn xa xưa của nam giới Mường.
- Kéo co, đẩy gậy: Những môn thể thao thử thách sức mạnh tập thể và tinh thần thượng võ.
- Đánh mảng: Trò chơi dân gian đòi hỏi sự uyển chuyển, khéo léo của các cô gái Mường.
Không gian trưng bày văn hóa và ẩm thực bản địa
Bên cạnh các trò chơi, lễ hội còn có các gian hàng giới thiệu sản vật địa phương và nghề truyền thống như dệt thổ cẩm. Du khách có thể tìm hiểu về quy trình làm ra những bộ trang phục Mường tinh tế hoặc quan sát cách chế biến các món ăn truyền thống như cơm lam, thịt lợn muối chua, rau rừng đồ.
Giá trị di sản và việc bảo tồn lễ hội trong đời sống hiện đại
Giá trị lịch sử và văn hóa tâm linh
Lễ hội Khai hạ Mường Bi không chỉ là một sự kiện giải trí mà còn là bảo tàng sống lưu giữ các giá trị văn hóa phi vật thể của người Mường. Từ tiếng chiêng, trang phục, ngôn ngữ cho đến các bài mo cổ đều phản ánh thế giới quan độc đáo của tộc người này đối với tự nhiên và xã hội.
Công tác bảo tồn di sản cấp quốc gia
Với những giá trị đặc sắc đó, lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc duy trì tổ chức lễ hội hằng năm giúp thế hệ trẻ người Mường ý thức được cội nguồn, đồng thời nâng cao lòng tự hào dân tộc. Đối với ngành du lịch, đây là tài nguyên văn hóa quý giá để phát triển bền vững, thu hút du khách trong và ngoài nước đến nghiên cứu và trải nghiệm.
Hướng dẫn dành cho khách du lịch tham gia lễ hội
Cách di chuyển đến địa điểm tổ chức
Khu vực thung lũng Mường Bi thuộc xã Mường Bi, huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ, nằm cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 100 km về phía Tây Nam. Du khách có thể di chuyển theo tuyến Quốc lộ 6 để đến thị trấn Mãn Đức, sau đó rẽ vào địa phận xã Phong Phú. Đường đi tương đối thuận tiện cho cả xe máy và ô tô.
Lưu ý về trang phục và ứng xử khi tham quan
Vì đây là lễ hội mang tính chất tâm linh và trang trọng, du khách cần lưu ý một số điểm sau để đảm bảo sự tôn trọng đối với văn hóa bản địa:
- Lựa chọn trang phục lịch sự, kín đáo khi vào khu vực miếu thờ xóm Lũy và nơi làm lễ cúng.
- Không tự ý chạm vào các hiện vật linh thiêng, kiệu rước hoặc đồ tế lễ nếu không có sự cho phép của ban tổ chức.
- Khi chụp ảnh hoặc quay phim các nghi thức mo cúng, giữ khoảng cách hợp lý và giữ trật tự để không làm ảnh hưởng đến không khí trang nghiêm của buổi lễ.
Lời kết
Lễ hội Khai hạ Mường Bi là một minh chứng sống động cho sự phong phú và sâu sắc của văn hóa dân tộc Mường tại Hòa Bình. Qua các thế hệ, lễ hội vẫn giữ nguyên vẹn những nghi thức cốt lõi, phản ánh ước vọng hòa bình, ấm no của cư dân nông nghiệp. Đối với khách du lịch, việc tham gia vào không gian lễ hội này không chỉ đem lại những trải nghiệm thị giác ấn tượng với sắc màu thổ cẩm và âm thanh chiêng mường, mà còn mở ra góc nhìn sâu sắc về cội nguồn tâm linh của một trong những cộng đồng dân tộc lâu đời tại Việt Nam.
Fanpage: Phú Thọ Có Gì
Website: Phú Thọ Có Gì
Hotline: 0941234116
Địa chỉ: 1770 Hùng Vương, P, Nông Trang, Phú Thọ
